Kanały:
Wpisy
Komentarze

Posty oznaczone jako ‘historyczne’

SZARMYCEL


ZNACZENIE: Inaczej sprzeczka.


UŻYCIE: Szarmycel to dawne określenie na utarczkę, zatarg, dysputę. To także określenie na starcie przednich oddziałów wojskowych.


PRZYKŁAD: Zamiast przyznać się przyjaciółce, że znów pokłóciła się z chłopakiem powiedziała wymijająco, że spóźniła się przez szarmycel.


ETYMOLOGIA: niem. Scharmützel - znaczenie jak wyżej.

Przeczytaj cały Post »

WULKAN


ZNACZENIE: Rzymski bóg ognia.


UŻYCIE: Wulkan był także bogiem kowalstwa. Jego kult został prawdopodobnie wprowadzony przez Romulusa. Święto boga, Volcanalia obchodzono 23 sierpnia wrzucając do ofiarnego ognia żywe rybki z Tybru. Była to ofiara zastępcza za istoty, które Wulkan-żywioł mógłby pochłonąć. Od jego imienia pochodzi również nazwa wulkanu jako tworu geologicznego. Bóg Wulkan jest utożsamiony z greckim Hefajstosem.


PRZYKŁAD: W czasach starożytnych wierzono, że odgłosy dochodzące z pobliskiej Etny są wynikiem jego pracy, ponieważ był kowalem. Odlewał groty strzał i zbroje dla Marsa, Minerwy oraz pioruny dla Jowisza.


ETYMOLOGIA: łac. Vulcanus - znaczenie jak wyżej.

Przeczytaj cały Post »

SATRAPA


ZNACZENIE: Inaczej despotyczny władca.


UŻYCIE: Satrapa to surowy władca, tyran, autokrata. W starożytnej Persji satrapą nazywano namiestnika prowincji (satrapii), zwyczajowo miał on nieograniczoną władzę.


PRZYKŁAD: Nawet pozytywny finał konfliktu na Ukrainie nie da pewności, że kraj ten wydobędzie się spod rządów satrapów.


ETYMOLOGIA: łac. satrapia - znaczenie jak wyżej.

Przeczytaj cały Post »

MARENGO


ZNACZENIE: Kolor ciemnoszary.


UŻYCIE: Marengo to kolor nieco jaśniejszy od grafitowego. To również gruba wełniana tkanina używana do szycia np. płaszczy. Marengo to także imię słynnego konia, jakiego Napoleon dosiadał m.in. w zwycięskiej bitwie pod Marengo (1800 r.). W jej wyniku Austriacy wycofali się z Włoch. Wyraz jest nieodmienny.


PRZYKŁAD: Na dzisiejszą przejażdżkę ubrała się w tonacji marengo.


ETYMOLOGIA: Od nazwy miasta Marengo we Włoszech.

Przeczytaj cały Post »

BUSTROFEDON


ZNACZENIE: pisanie kolejnych linijek tekstu na przemian od lewej ku prawej i od prawej ku lewej stronie (patrz zdjęcie).


UŻYCIE: Bustrofedon był stosowany w piśmie greckim w okresie różnicowania się tego pisma od jego pierwowzoru, czyli pisma fenickiego, w którym litery stawiano od prawej do lewej. W bustrofedonie w wierszach zapisywanych od prawej do lewej litery także były zapisywane lustrzanie.


PRZYKŁAD: W ramach ćwieczeń umysłu zaczął robić notatki w bustrofedonie.


ETYMOLOGIA: gr. boustrophēdon – zawracający jak woły w orce.

Boustrophedon

źródło: Wikipedia

Przeczytaj cały Post »

KRYPTOZOOLOGIA


ZNACZENIE: Badania nad gatunkami zwierząt, występujących w podaniach, legendach i relacjach świadków, a których istnienie odrzuca współczesna zoologia, ze względu na brak wiarygodnych, naukowych dowodów.


UŻYCIE: Kryptozoologia zajmuje się także badaniem możliwości istnienia gatunków zwierząt uważanych za wymarłe przez zoologię. Zoologia posiada dość rygorystyczne zasady uznawania nieznanych dotąd gatunków za istniejące. Aby uznać za istniejący musi być przedstawiony minimum jeden osobnik postulowanego gatunku, albo dostarczenie próbek tkanek z których da się wyodrębnić DNA plus wyraźne zdjęcia ukazujące całą sylwetkę zwierzęcia z trzech różnych stron.


PRZYKŁAD: Wśród najpopularniejszych stworów opisywanych przez ekspertów kryptozoologii wymienia się krakena oraz Yeti.


ETYMOLOGIA: gr. kryptos – ukryty + zoon – zwierzę + logos – nauka.

Przeczytaj cały Post »

PROZOPOGRAFIA


ZNACZENIE: Metoda badań historycznych polegająca na zbiorczej analizie danych dotyczących przedstawicieli określonej grupy.


UŻYCIE: Prozopografia najczęściej dotyczy elit politycznych i społecznych. Jest stosowane przez historyków od ok. 1930. Rosnąca popularność prozopografii (mimo że jest ostro krytykowana) wynika stąd, że zbierane dane nadają się do komputeryzacji i umożliwiają szerokie uogólnienia na temat grup.


PRZYKŁAD: Prozopografia jest stosowana m.in. do określania trendów związanych z rozwojem karier zawodowych przedstawicieli elit.


ETYMOLOGIA: gr. prósopon – twarz, wygląd, osoba + gráphein – pisać.

Przeczytaj cały Post »

MARID


ZNACZENIE: Demon z mitologii arabskiej.


UŻYCIE: Marid to potężny i okrutny demon, utożsamiany z żywiołem wody. Został zaadaptowany do światów fantasy np. w grze fabularnej Dungeons & Dragons.


PRZYKŁAD: Marida, często czyhającego na ludzi na drogach, zabić można cytując werset z Koranu.


ETYMOLOGIA: arab. مارد‎ – znaczenie jak wyżej.

Przeczytaj cały Post »

DZIWER


ZNACZENIE: Falisty deseń na lufach strzelb.


UŻYCIE: Dziwer powstaje w wyniku wielokrotnego zgrzewania ze sobą miękkiego żelaza z twardą stalą o wysokiej zawartości węgla, bądź stali ze stalą, gdzie różnica w zawartościach węgla musi być znaczna, aby wzór stał się widoczny. Miecz dziwerowany składał się najczęściej z twardej, wysokowęglowej stali, która była rdzeniem ostrza, oraz niskowęglowej, bardziej miękkiej stali. Dzięki takiemu połączeniu stawał się bardziej odporny na naprężenia, a klingi stawały się bardziej elastyczne.


PRZYKŁAD: Pierwsze dziwery pojawiły się w Europie na broni Celtów.


ETYMOLOGIA: pers. dżewher – znaczenie jak wyżej.

Przeczytaj cały Post »

PALIMPSEST


ZNACZENIE: Rękopis pisany na pergaminie, z którego zeskrobano lub starto poprzedni tekst.


UŻYCIE: Palimpsest bywa również nazywany codex rescriptus (łac. kodeks zapisany na nowo). Tekst najczęściej zeskrobywano za pomocą sproszkowanego pumeksu, i tym samym ulegał on bezpowrotnej utracie.


PRZYKŁAD: Najcenniejsze palimpsesty pochodzą z wczesnego średniowiecza.


ETYMOLOGIA: gr. palimpsēstos – znowu zeskrobany.

Przeczytaj cały Post »

BERLINKA


ZNACZENIE: Towarowy statek rzeczny (dawniej żaglowy) służący głównie do transportu zboża.


UŻYCIE: Berlinka nie posiadająca szpiczastego dzioba (kafy) była nazywana kogutem. W XIX wieku bardzo często użytkowana na wodach Wisły, Narwi (Szlak Batorego) i Bugu. Berlinka to także potoczna nazwa budowanej przed i w czasie II wojny światowej autostrady, która miała połączyć stolicę ówczesnej III Rzeszy, Berlin, ze znajdującym się na wschodnich rubieżach państwa Królewcem, przebiegając przez tzw. korytarz polski. Berlinką nazywana też była Pruska Biblioteka Państwowa.


PRZYKŁAD: Według pamiętników Zygmunta Glogera załadowana berlinka pod pełnymi żaglami potrafiła płynąć w górę Wisły z prędkością konia biegnącego kłusem.


ETYMOLOGIA: od miasta Berlin.

Przeczytaj cały Post »

KAMARYLA


ZNACZENIE: Inaczej intryganci.


UŻYCIE: Kamaryla to określenie dworzan z najbliższego otoczenia panującego, jego ulubieńcy, wywierający na niego wpływ zgubny dla spraw państwa. Zwykle nie zajmują oni żadnych stanowisk w oficjalnej strukturze władzy, jednak wpływają na władcę w sposób nieformalny.


PRZYKŁAD: W Polsce za czasów króla Władysława IV kamarylę dworską stanowiła familia Kazanowskich.


ETYMOLOGIA: hiszp. camarilla – pokoik, gabinet, królewska rada gabinetowa.

Przeczytaj cały Post »

KOH-I-NOOR


ZNACZENIE: Wym. [koinur], akcent na ‘u’; rzecz uważana za najlepszą w swoim rodzaju.


UŻYCIE: Koh-i-noor to synonim czegoś niezmiernie cennego. Określenie pochodzi od nazwy własnej jednego z największych znanych diamentów na świecie. Pochodzi on z Indii i waży 105 karatów, czyli 21,6 g. Diament został zagarnięty przez Wielką Brytanię w 1849 r. w czasie aneksji Pendżabu. Obecnie znajduje się w koronie brytyjskiej królowej matki i zdobi przód krzyża nad obręczą tego insygnium (patrz zdjęcie).


PRZYKŁAD: Słowo dnia jutro wychodzi za mąż! I nie potrzebuje koh-i-noora, żeby być najszczęśliwszą na świecie:). Zaraz potem udaje się w podróż poślubną, więc przez najbliższe dwa tygodnie pojawiające się słówka będą powtórkami. Do zobaczenia w październiku!


ETYMOLOGIA: pers. kōh-i-nūr – góra światła.

Przeczytaj cały Post »


ZNACZENIE: Akcentowane na drugie ‘e’; wyrażenie oznaczające, że nie trzeba tracić nadziei.


UŻYCIE: Nil desperandum to krótszy sposób, by powiedzieć, że nie ma powodu do rozpaczy.


PRZYKŁAD: Po raz kolejny przesunęli mu termin obrony pracy doktorskiej. Nil desperandum, lepiej późno niż wcale.


ETYMOLOGIA: łac. nil desperandum – takimi słowy pociesza Horacy przyjaciela Planka, który zraził się ostatecznie do rzymskiego życia politycznego i wyroków losu.

Przeczytaj cały Post »


POPRAWNIE: Prestafon to telefon, którym połączenie uzyskuje się nie przez nakręcenie tarczy, ale przez naciskanie guzików z cyframi od 0 do 9. Prestacje z kolei to, w dawnej Polsce, powinności poddańcze chłopów.


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Prestafon wywodzi się od włoskiego presto, czyli szybko, bowiem naciskając klawisze dzwoni się znacznie szybciej, niż wybierając numer na tarczy. Prestacje pochodzą natomiast z łaciny: praestare, czyli ręczyć, wykonywać, płacić, dawać.

Przeczytaj cały Post »


ZNACZENIE: Inaczej swat.


UŻYCIE: Dziewosłąb to przestarzałe określenie mężczyzny, który w imieniu kogoś starającego się o rękę dziewczyny prosi jej rodziców o zgodę. W formie liczby mnogiej (dziewosłęby) wyraz ten był synonimem konkurów, swatania lub zaręczyn. Wzór odmiany w l.p.: D.,B. – dziewosłęba; Msc. – dziewosłębie.


PRZYKŁAD: Pan młody w swojej mowie określił świadka mianem dziewosłąba, co poskutkowało awanturą – nie śledzi on bowiem “Słowa dnia”, więc przekonany był, że właśnie go obrażono.


ETYMOLOGIA: staropol. dziewa – dziewczyna + snębić/słębić – wydawać za mąż.

Przeczytaj cały Post »

NUMIZMAT


ZNACZENIE: Dawna moneta lub medal mające wartość zabytkową.


UŻYCIE: Numizmatyka to nauka pomocnicza historii, zajmująca się badaniem monet, banknotów i innych znaków pieniężnych pod względem historycznym, estetycznym, a także technicznym. Ma swoje początki w XIV w.


PRZYKŁAD: Największe w Polsce zbiory numizmatów znajdują się w muzeach narodowych w Warszawie i w Krakowie.


ETYMOLOGIA: łac. numisma – pieniądze, moneta.

Przeczytaj cały Post »

FORYTOWAĆ


ZNACZENIE: Inaczej protegować.


UŻYCIE: Forytować, czyli darzyć kogoś lub coś szczególnymi względami, to synonim popierania, wyróżniania, faworyzowania. Foryś z kolei to pachołek konny z trąbką lub światłem poprzedzający karetę, który był wysyłany wprzód dla odszukania dogodnej gospody czy drogi.


PRZYKŁAD: Forytował pracowników z dłuższym stażem, co nie byłoby tak zaskakujące, gdyby nie fakt, że żółtodzioby miały zakaz kontaktowania się z nim inaczej niż przez starych wyjadaczy.


ETYMOLOGIA: niem. vorreiten – poprzedzać konno.

Przeczytaj cały Post »

SZYBOLET


ZNACZENIE: Inaczej hasło rozpoznawcze.


UŻYCIE: Szybolet to znak rozpoznawczy, często jest nim wyraz lub hasło zawierające charakterystyczną głoskę dla danego języka, której cudzoziemiec, obcy lub wróg nie potrafią wymówić. Historycznie w języku hebrajskim słowo szibbōlet oznaczające “powódź”, “strumień” lub “kłos”, było wymawiane inaczej przez Gileadczyków i Efraimitów, co pozwalało na łatwe odróżnienie przedstawicieli tych dwóch nacji.


PRZYKŁAD: Po stłumieniu buntu wójta Alberta w Krakowie w 1312 r. użyto szyboletu “soczewica, koło, miele, młyn”, których użyto do wyłuskania wśród mieszczan osób pochodzenia niemieckiego.


ETYMOLOGIA: hebr. szibbōlet – kłos; strumień; powódź.

Przeczytaj cały Post »

INDYGENAT


ZNACZENIE: Przyznanie cudzoziemcowi obywatelstwa kraju, w którym przebywa.


UŻYCIE: Dawniej indygenat oznaczał też przyznanie cudzoziemskiemu szlachcicowi szlachectwa polskiego. Początkowo prawo indygenatu posiadał król. Przyjęcie obcego szlachcica do szlachty polskiej wraz z herbem zrównywało go z pozostałą szlachtą. Mimo że część obcej szlachty posiadała tytuły baronów, hrabiów czy przedrostki „von”, „zu”, czy „de” nie miały one w Rzeczypospolitej znaczenia i nie stanowiły polskich tytułów szlacheckich. Indygenat można było utracić przez skazanie na banicję, połączone z utratą czci.


PRZYKŁAD: Pierwszymi, którym został przyznany indygenat byli synowie Stefana Batorego.


ETYMOLOGIA: łac. indigenatio – prawo obywatelstwa.

Przeczytaj cały Post »

TRIUMWIRAT


ZNACZENIE: Zgromadzenie złożone z trzech osób, najczęściej o charakterze politycznym.


UŻYCIE: Triumwirat powstaje, aby wykonane zostało jakieś konkretne zadanie. Można go uznać za formę ustroju politycznego, jednak w rzeczywistości jest szczególnym przypadkiem dyktatury bądź oligarchii.


PRZYKŁAD: Tzw. I triumwirat powołano w Rzymie w 60 r.p.n.e. przez Gnejusza Pompejusza, Gajusza Juliusza Cezara i Marka Krassusa. Miał on charakter nieoficjalnej ugody, w celu podziału wpływów w państwie.


ETYMOLOGIA: łac. triumviratus – znaczenie jak wyżej.

Przeczytaj cały Post »

TYNKTURA


ZNACZENIE: Inaczej lecznicza nalewka ziołowa.


UŻYCIE: Tynktury z kolei to barwy występujące na herbach, tzw. barwy heraldyczne. Najczęściej ograniczały się one do błękitu, czerwieni, zieleni i czerni, oraz dwóch metali: złota i srebra. Jako tynktury traktowano również futra, np. gronostaje. Od końca średniowiecza dopuszczalne było umieszczanie w herbie barw naturalnych, czyli rzeczywistych kolorów przedmiotów ukazywanych jako godła. Niewielka liczba barw wynikała z podstawowej, pierwotnej funkcji herbu – musiał on być dobrze czytelny w trudnych warunkach pola bitwy, z odpowiedniej odległości.


PRZYKŁAD: By znaleźć natchnienie do wyboru tynktur na swój herb, postanowił pomóc sobie pijąc tynkturę.


ETYMOLOGIA: łac. tinctura – barwienie.

Przeczytaj cały Post »

DEFENESTRACJA


ZNACZENIE: Śmierć spowodowana wyrzuceniem lub wypadnięciem przez okno.


UŻYCIE: Defenestracja była często sposobem zabójstwa z powodów politycznych, samosądu, albo upozorowaniem samobójstwa. Najbardziej znana jest tzw. druga defenestracja praska z 1618 r., gdy z pałacu w Pradze wyrzucono przez okno dwóch namiestników cesarskich, jako wyraz protestu przeciwko pogwałceniu swobód religijnych. Była to bezpośrednia przyczyna rozpoczecia wojny 30-letniej.


PRZYKŁAD: Gdy poinformowała go, że to koniec ich związku, zagroził jej defenestracją. Mało się tym jednak przejęła – mieszkali na parterze.


ETYMOLOGIA: łac. fenestra - otwór, wylot, okno.

Przeczytaj cały Post »


POPRAWNIE: Furtian to zakonnik będący odźwiernym klasztoru, posiadający klucze do bramy klasztornej; furiat z kolei to synonim awanturnika, choleryka, krzykacza.


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Furtian pochodzi od niemieckiego określenia dla bramy, wrót – Pforte. Furiat z kolei wywodzi się od łacińskiej furii, czyli wściekłości; Furie była natomiast rzymską boginką kary i pomsty za zbrodnie.

Przeczytaj cały Post »


POPRAWNIE: Insurekcja to synonim powstawnia zbrojnego, w języku polskim najcześciej jest zestawiany z powstaniem kościuszkowskim (insurekcja kościuszkowska) z 1794 r., które wybuchło na skutek II rozbioru Polski. Rezurekcja (lub resurekcja) to z kolei msza odprawiana w Kościele katolickim związana z obchodami uroczystości zmartwychwstania pańskiego. Połączona jest najczęściej z procesją i odprawiana w Wielką Sobotę po zachodzie słońca lub w niedzielę rano.


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Insurekcja pochodzi od łacińskiego insurectio, czyli powstanie; resurekscja swoją etymoligię również wywodzi z łaciny, od resurrectio – zmartwychwstanie.

Przeczytaj cały Post »

MISIURKA


ZNACZENIE: Rodzaj hełmu z metalową siatką okrywającą czoło, policzki, uszy i kark (patrz zdjęcie poniżej).


UŻYCIE: Misiurka popularna była w Polsce w XVI i XVII w., a żołnierze często łączyli jej noszenie z kolczugą. Oryginalnie misiurka pochodzi ze wschodu, szczególnie popularna była w Turcji oraz na terenach przez nią podbitych.


PRZYKŁAD: Czy żony w średniowieczu mówiły do mężów: “kochanie, ściągaj misiurkę, szoruj łapy, żarło podane”?


ETYMOLOGIA: arab. Misr - Egipt.

Przeczytaj cały Post »

FILIPIKA


ZNACZENIE: Gwałtowna, oskarżająca mowa zwrócona przeciwko komuś lub czemuś.


UŻYCIE: Filipiki z kolei (tylko w licznie mnogiej) to cykl 14 mów wygłoszonych przez Cycerona w 44 i 43 r.p.n.e., skierowanych przeciwko Markowi Antoniuszowi. Mimo chwilowego sukcesu, ostatecznie w wyniku wygłoszonych filipik Cyceron został zamordowany, i zgodnie z życzeniem Antoniusza, odcięto mu ręce i głowę.


PRZYKŁAD: To co dzieje się w Sejmie to już nie dyskusje między politykami, ale najprawdziwsze filipiki – oby żaden z nich nie podzielił losu Cycerona.


ETYMOLOGIA: Nazwę filipiki Cyceron zapożyczył od podobnych krytycznych przemów wygłoszonych przez greckiego mówcę Demostenesa przeciwko królowi Filipowi Macedońskiemu.

Przeczytaj cały Post »

EGZEGEZA


ZNACZENIE: Objaśnianie i interpretacja tekstów starożytnych, np. Biblii.


UŻYCIE: Egzegeza jest nie tylko objaśnianiem, ale także badaniem i krytyczną interpretacją teksów, szczególnie tekstów świętych i hagiograficznych (dotyczących żywotów świętych). Dzięki egzegezie poznawane są warstwy alegoryczne i metaforyczne tekstów. Egzegeza biblijna miała dwie główne fazy: rabinistyczną (midrasz, kabała, talmud) i chrześcijańską.


PRZYKŁAD: Nie interesuje mnie egzegeza wierszy dawno zmarłych poetów – roztrząsanie ich i tak do niczego nie prowadzi, bo nigdy nie można mieć pewności, że nasza interpretacja jest słuszna.


ETYMOLOGIA: gr. eksēgesis – objaśnianie.

Przeczytaj cały Post »

KWINKUNKS


ZNACZENIE: Szyk pięciu elementów (np. roślin, filarów, kropek) ułożonych na czterech wierzchołkach kwadratu oraz w jego środku.


UŻYCIE: Ten charakterystyczny wzór geometryczny spotyka się na kartach i kościach do gry, ale także w układzie drzew w sadzie. W grafice komputerowej wzór kwinkunksa służy jako narzędzie do wygładzania krawędzi obiektów – próbki elementów obrazu pobrane w układających się we wzór kwinkunksa pięciu sąsiadujących ze sobą punktach służą do określania parametrów piksela.


PRZYKŁAD: Określenie kwinkunks stosuje się także w astrologii – oznacza ono 5/12 kąta pełnego, czyli kąt 150°.


ETYMOLOGIA: łac. quincunx – pięć dwunastych, nazwa rzymskiej monety.

Przeczytaj cały Post »

APANAŻE


ZNACZENIE: Dochody osoby wykonującej wolny zawód lub dochody duże lecz nieregularne; brak formy liczby pojedynczej.


UŻYCIE: Historycznie apanaże były pensją lub własnością ziemską przyznawaną tym członkom rodziny królewskiej, którzy nie zasiadali na tronie. Apanaże to także dożywotnio otrzymywane wynagrodzenie dygnitarzy państwowych, np. polskich byłych prezydentów.


PRZYKŁAD: Zdecydowałam się na pracę w charakterze wolnego strzelca, ponieważ mimo że przychody nie są regularne, liczę na okresowe konkretne apanaże.


ETYMOLOGIA: łac. apanare – dawać chleb.

Przeczytaj cały Post »

Starsze wpisy »

Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

Join 6 874 other followers

%d bloggers like this: