Feeds:
Wpisy
Komentarze

Archive for 2011

DOWNSIZING


ZNACZENIE: Strategia zarządzania polegająca na poprawieniu efektywności i konkurencyjności firmy, najczęściej wiąże się z redukcją zatrudnienia.


UŻYCIE: Downsizing może także objawiać się innymi metodami obniżki kosztów przedsiębiorstwa niż zwolnienia (np. zmniejszenie opakowań produktów przy pozostawieniu tej samej ceny), jak również zmniejszeniem skali działania firmy. Downsizing nie przynosi spodziewanych korzyści jeśli jest jedynie jednostkowym zabiegiem służącym chwilowej poprawie m.in. wyników finansowych przedsiębiorstwa. Musi być procesem, który wpisuje się w główne cele organizacji i służy ich realizacji.


PRZYKŁAD: Nie znoszę, gdy w języku polskim pojawiają się obcojęzyczne zwroty, gdy można użyć ich rodzimych odpowiedników. Zamiast zapowiadać downsizing, wystarczyło, by powiedzieli, że będą zwalniać część personelu.


ETYMOLOGIA: ang. down – w dół + size – rozmiar; downsizing – zmniejszenie rozmiaru.

Read Full Post »

KONDUITA


ZNACZENIE: Inaczej zachowanie się, prowadzenie się.


UŻYCIE: Konduita odnosi się przede wszystkim do zachowania budzącego zastrzeżenia etyczne. Wyraz jest przestarzały, jednak wciąż używany, w zależności od kontekstu, może mieć wydźwięk żartobliwy.


PRZYKŁAD: Moja sąsiadka jest osobą podejrzanej konduity, nie chcę wiedzieć z czego się utrzymuje, jednak z drugiej strony nigdy nie było z nią problemów. Stosuję się zatem do niepisanej zasady „wolnoć Tomku w swoim domku”.


ETYMOLOGIA: fr. conduite – prowadzenie, sprawowanie.

Read Full Post »

CALVADOS


ZNACZENIE: Wym. [kalwados]; alkohol otrzymywany z cydru czyli przefermentowanego moszczu jabłkowego.


UŻYCIE: Calvados ma przeciętnie 40-50 proc. alkoholu i charakterystyczny jabłkowy smak. Gdy jest dojrzały, we Francji ceniony jest na równi z koniakiem. Jest traktowany jako lekarstwo na trawienie i pobudzenie apetytu.


PRZYKŁAD: Przenieś się do Francji Remarque’a i tak jak bohaterowie „Łuku Triumfalnego”, delektuj się calvadosem.


ETYMOLOGIA: Nazwa pochodzi od nazwy departamentu w Normandii w płn. Francji, w którym produkowany jest calvados.

Read Full Post »

SZTAMBUCH


ZNACZENIE: Inaczej pamiętnik lub książka do wpisywania życzeń, wspomnień, sentencji.


UŻYCIE: Sztambuchy były szczególnie popularne wśród studentów i uczniów między XVI a XVIII w. Także dziś niektórzy prowadzą sztambuchy, często nazywane zeszytami „Złotych myśli”. Do sztambucha wpisywane są wyrazy przyjaźni czy motta, jakie chcą właścicielowi przekazać jego przyjaciele, bliskie osoby, szczególnie, gdy np. kończy się czas ich wspólnej nauki.


PRZYKŁAD: Poprosiłam o wpis do sztambuchu mojego promotora. Ten zdziwił się bardzo i powiedział, że złotą myśl napisze mi na facebooku – zobaczy ją więcej osób.


ETYMOLOGIA: niem. Stammbuch – znaczenie jak wyżej.

Read Full Post »

DIDASKALIA


ZNACZENIE: Wskazówki i objaśnienia autora umieszczone w tekście dramatu.


UŻYCIE: Didaskalia to objaśnienia, które autor dramatu umieszcza w tekście, aby ułatwić reżyserowi odpowiednie wystawienie sztuki. Didaskalia mogą dotyczyć wyglądu bohaterów, rekwizytów czy oświetlenia. Najczęściej didaskalia umieszczone są obok tekstu głównego, zwykle innym krojem czcionki. Wyraz ma tylko formę liczby mnogiej.


PRZYKŁAD: Trwają „Warszawskie spotkania teatralne”, z pewnością gdyby spytać wystawiających sztuki reżyserów wielu z nich przyznałoby, że bez didaskaliów przygotowanie spektaklu byłoby znacznie trudniejsze.


ETYMOLOGIA: gr. didáskalos – nauczyciel.

Read Full Post »

MACH


ZNACZENIE: Miara określania prędkości obiektów poruszających się blisko prędkości dźwięku, np. samolotów.


UŻYCIE: Mach to inaczej liczba wyrażająca prędkość obiektu wobec prędkości dźwięku, a wzór na jego obliczenie jest następujący: M=V/a; gdzie M – Mach, V – prędkość, a – prędkość dźwięku. Przyjmuje się, że prędkość dźwięku wynosi 340 m/s (1225 km/h). Machów używa się do określania prędkości obiektów poruszających się w powietrzu, ale też w płynach. Prawidłowo mówi się „Mach jeden”, a nie „jeden Mach”. Kolokwialnie mach to także jedno zaciągnięcie się papierosem, stąd od osoby starającej się rzucić palenie, ale niemogącej oprzeć się pokusie palenia można usłyszeć: „daj macha, tylko jednego, więcej palić nie będę”.


PRZYKŁAD: Daleko szukać nie trzeba – w polskiej armii latają samoloty MiG-29, które rozwijają prędkość powyżej 2 Machów.


ETYMOLOGIA: Ernst Mach – austriacki fizyk zajmujący się tematyką mechaniki.

Read Full Post »

CYMELIA


ZNACZENIE: Bardzo rzadkie i cenne druki lub rękopisy.


UŻYCIE: Cymelia, ze względu na swoją wyjątkową wartość, z reguły przetrzymywane są w bibliotecznym sejfie. Te najstarsze i najrzadsze książki i druki często mają autograf autora lub jego odręczne notatki. Cymelia z reguły są udostępniane w formie kopii lub na nośnikach elektronicznych. Najczęściej słowa używa się w liczbie mnogiej, jednak dopuszczalna jest forma liczby pojedynczej – cymelium.


PRZYKŁAD: Do cymeliów zalicza się m.in. rękopisy, druki bibliofilskie oraz publikacje z ekslibrisem.


ETYMOLOGIA: gr. keimēlia – nieruchomość, kosztowności, skarb, klejnot.

Read Full Post »

FROTERYZM


ZNACZENIE: Rodzaj zboczenia seksualnego, w którym jedynym lub preferowanym sposobem osiągania satysfakcji seksualnej jest ocieranie się o ciało obcej osoby w zatłoczonym miejscu publicznym. I nie jest to primaaprilisowy żart.


UŻYCIE: Ulubionymi miejscami, w jakich swoje dziwne potrzeby lubią spełniać froteryści to autobusy, tramwaje, ale też windy czy kolejki w sklepie.


PRZYKŁAD: W niektórych krajach problem jest na tyle poważny, że wprowadzono w metrze specjalne wagony tylko dla kobiet. Na „napady” froterystów są szczególnie narażone panie w Tokio i Mexico City.


ETYMOLOGIA: fr. frottage – pocieranie.

Read Full Post »

FINGOWAĆ


ZNACZENIE: Inaczej udawać.


UŻYCIE: Fingować (lub w formie dokonanej sfingować) to inaczej świadomie pozorować, zmyślać, fałszować. Czasownika często używa się do określenia procesów sądowych i politycznych, które są od początku „ustawione”.


PRZYKŁAD: Nie miał szans dostać tej posady, proces rekrutacyjny był od samego początku sfingowany.


ETYMOLOGIA: łac. fingere – kształtować, zdobić.

Read Full Post »

ANIHILACJA


POPRAWNIE: To zjawisko fizyczne, w którym para cząstka – antycząstka zamienia się w inne cząstki elementarne. Z punkty widzenia elektrodynamiki, anihilacja to zamiana materii na promieniowanie elektromagnetyczne.


BŁĘDNIE: Mylenie znaczenia z angielskim annihilation, oznaczającym unicestwienie.


DLACZEGO TAK?: Słowo ma swoje korzenie w łacińskim słowie annihilare – unicestwić, jednak w języku polskim jego znaczenie odnosi się jedynie do zjawiska obserwowanego w fizyce.

Read Full Post »

DRAKOŃSKI


ZNACZENIE: Inaczej bardzo surowy, bezwzględny.


UŻYCIE: Przymiotnika drakoński najczęściej używa się do określenia wyjątkowo okrutnych i ostrych przepisów, kar czy zarządzeń. Drakońska może być również dieta, czyli bardzo surowa, wymagająca wielu wyrzeczeń.


PRZYKŁAD: W ich domu panuje atmosfera niczym w wojsku: ona katuje się drakońskimi dietami, on z kolei wychowuje dzieci według drakońskich zasad.


ETYMOLOGIA: Przymiotnik pochodzi od imienia prawodawcy ateńskiego Drakona, który w VII w. p.n.e. był odpowiedzialny za spisanie bezwzględnego kodeksu, który np. za kradzież przewidywał karę śmierci.

Read Full Post »

PROPRIOCEPCJA


ZNACZENIE: Inaczej zmysł kinestetyczny.


UŻYCIE: Propriocepcja to zmysł, dzięki któremu mamy świadomość ułożenia kończyn względem siebie bez konieczności patrzenia na nie. Wiedza dostarczana przez zmysł propriocepcyjny pozwala na koordynację różnorakich czynności, np. wchodzenia po schodach. Proprioreceptory to receptory umieszczone w mięśniach, ścięgnach i stawach, które informują o napięciu mięśni i ścięgien.


PRZYKŁAD: Propriocepcja jest szczególnie rozwinięta u osób niewidomych, które w ten sposób kompensują sobie brak informacji normalnie dostarczanych przez wzrok.


ETYMOLOGIA: łac. proprius – własny.

Read Full Post »

MISIURKA


ZNACZENIE: Rodzaj hełmu z metalową siatką okrywającą czoło, policzki, uszy i kark (patrz zdjęcie poniżej).


UŻYCIE: Misiurka popularna była w Polsce w XVI i XVII w., a żołnierze często łączyli jej noszenie z kolczugą. Oryginalnie misiurka pochodzi ze wschodu, szczególnie popularna była w Turcji oraz na terenach przez nią podbitych.


PRZYKŁAD: Czy żony w średniowieczu mówiły do mężów: „kochanie, ściągaj misiurkę, szoruj łapy, żarło podane”?


ETYMOLOGIA: arab. Misr – Egipt.

Read Full Post »

IMPONDERABILIA


ZNACZENIE: Rzeczy nieuchwytne; imponderabilia to wyraz mający tylko formę liczby mnogiej.


UŻYCIE: Imponderabilia to rzeczy niedające się zmierzyć, zważyć, dokładnie określić (np. uczucia), mające jednak znaczenie, wpływ i oddziałujące na sytuację oraz przebieg wydarzeń.


PRZYKŁAD: Antropolodzy argumentują, że imponderabilia dnia codziennego są istotnym elementem zrozumienia różnic kulturowych między społecznościami.


ETYMOLOGIA: łac. imponderabilis – znaczenie jak wyżej.

Read Full Post »

KILWATER


ZNACZENIE: Ślad na wodzie, jaki zostawia płynący statek.


UŻYCIE: Kilwater pojawia się na skutek opływania kadłuba przez wodę, a jego kształt zależy w dużej mierze od kształtu rufy jednostki oraz rodzaju napędu. Niepożądanym zjawiskiem jest, gdy kilwater tworzy się od peryskopu wysuniętego z okrętu podwodnego, gdyż wówczas ułatwia jego wykrycie przez wroga i zniszczenie.


PRZYKŁAD: „Został po żeglarzach kilwater pijany szczęściem…” – śpiewali na rejsie marynarze.


ETYMOLOGIA: hol. kielwater – znaczenie jak wyżej.

Read Full Post »

MUFLON


ZNACZENIE: Najmniejszy przedstawiciel dzikich owiec (patrz zdjęcie poniżej), jedyna dzika owca zamieszkująca Europę.


UŻYCIE: Pierwotnie muflony zamieszkiwały jedynie Korsykę i Sardynię, jednak obecnie rozprzestrzeniły się na inne tereny Europy, także Polskę. Muflon jest przodkiem owcy domowej, a jego charakterystyczne długie skręcone rogi osiągają pełne rozmiary po około 4-5 latach od urodzenia zwierzaka.


PRZYKŁAD: W Dolomitach nie przeżyliśmy takich emocji, jak w naszych Sudetach – na drodze spotkaliśmy walczące o względy samicy muflony, które ani myślały przepuścić nas ścieżką.


ETYMOLOGIA: fr. mouflon – znaczenie jak wyżej.

Read Full Post »

KALUMNIA


ZNACZENIE: Inaczej potwarz.


UŻYCIE: Kalumnia to synonim oszczerstwa lub fałszywego, bezpodstawnego i złośliwego oskarżenia.


PRZYKŁAD: Co za kalumnie! Nawet nie wiem o kim mówicie, jak więc mogłam przekonywać do jej zwolnienia!


ETYMOLOGIA: łac. calumnia – oszustwo, potwarz.

Read Full Post »

ANOSMIA


ZNACZENIE: Brak zmysłu powonienia.


UŻYCIE: Anosmia może być wrodzona lub nabyta, np. na skutek alergii czy nieżytów nosa. Dolegliwość ta może być przejściowa lub trwała. Częściowa utrata węchu to hiposmia, która może być bardzo wczesnym objawem choroby Parkinsona. Z kolei hiperosmia to nienaturalnie czuły zmysł powonienia.


PRZYKŁAD: Mimo że anosmia może nie jest przypadłością miłą, można z nią żyć, a nawet być wybitnym artystą – tak jak cierpiący na nią Stevie Wonder.


ETYMOLOGIA: gr. osme – zapach.

Read Full Post »

ARBORETUM


ZNACZENIE: Inaczej ogród dendrologiczny.


UŻYCIE: Arboretum to rodzaj ogrodu botanicznego, w którym jednak hodowane są jedynie drzewa i krzewy. Arboreta utrzymywane są w celach naukowo-badawczych lub ochrony gatunków. Przy arboretach często znajdują się punkty sprzedaży młodych drzew.


PRZYKŁAD: Nie mieliśmy pomysłu na weekendową wycieczkę, wybraliśmy się więc do arboretum w Zielonce koło Poznania.


ETYMOLOGIA: łac. arbor – drzewo.

Read Full Post »

PORTFOLIO


ZNACZENIE: Zbiór przykładowych prac artysty lub zdjęć modela/modelki, aktora/aktorki.


UŻYCIE: W szerszym znaczeniu portfolio to zbiór dotychczasowych dokonań i osiągnięć jakiejś osoby/grupy lub firmy. Portfolio składa się z wybranych materiałów, na podstawie których mogą zostać ocenione czyjeś umiejętności i zdolności. Przedstawienie portfolio jest często niezbędne przy ubieganiu się o pracę na stanowisku twórczym/artystycznym (np. fotografa) lub starając się zdobyć nowego klienta (np. dla agencji reklamowej).


PRZYKŁAD: Jego CV nie przedstawiało się imponująco, nie miał wymaganego doświadczenia, ale portfolio zrobiło na rekrutujących tak duże wrażenie, że dostał pracę od ręki.


ETYMOLOGIA: ang. portfolio – znaczenie jak wyżej; teczka.

Read Full Post »

HERMAFRODYTYZM


ZNACZENIE: Inaczej obojnactwo.


UŻYCIE: Hermafrodytyzm to występowanie u jednego osobnika narządów rozrodczych obu płci. Hermafrodytyzm jest stosunkowo częsty wśród roślin i zwięrząt bezkręgowych, np. pasożytów wewnętrznych. Bardzo rzadko, może jednak wystąpić u ludzi, ma wówczas podłoże genetyczne lub hormonalne.


PRZYKŁAD: Często spotykanymi hermafrodytami są ślimaki i dżdżownice, znacznie rzadziej mamy na szczęście do czynienia z innymi obojnakami – tasiemcami.


ETYMOLOGIA: Hermafrodyt – syn Hermesa i Afrodyty połączony w jedno ciało z nimfą Salmakis.

Read Full Post »

ATARAKSJA


ZNACZENIE: Równowaga ducha, niewzruszoność wobec zdarzeń zewnętrznych, zwłaszcza przeciwności losu.


UŻYCIE: Ataraksja to stan ducha propagowany przez stoików, sceptyków i cyników zakładający wewnętrzny spokój człowieka, który nie może być zmącony wydarzeniami zewnętrznymi. Ataraksja do pewnego stopnia jest utożsamiana ze stanem obojętności wobec odczuwanej przez daną osobę krzywdę i doświadczane problemy. Ataraktyki to z kolei określenie leków uspokajających o łagodnym działaniu.


PRZYKŁAD: Jego ataraksja sprawiała, że każdy czuł się przy nim niezrównoważony psychicznie – nawet śmierć bliskiej osoby nie była w stanie wyprowadzić go z równowagi i skłonić do płaczu. Nie wierzę, że nie szprycował się ataraktykami.


ETYMOLOGIA: gr. atáraktos – niewzruszony, spokojny.

Read Full Post »

PEKAN


ZNACZENIE: Gatunek drzewa należący do orzechowatych z jadalnymi owocami.


UŻYCIE: Pekan jest też nazywany orzesznikiem jadalnym i do Europy został przywieziony z kontynentu amerykańskiego. Z wyglądu owoc przypomina orzech włoski, jest jednak mniej pomarszczony. Pekany mają największą spośród orzechowatych zawartość antyoksydantów i pomagają w zapobieganiu takich chorób cywilizacyjnych jak nadciśnienie, nadwaga, rak piersi i prostaty oraz wielu innym.


PRZYKŁAD: Dla odmiany do sera podałam zamiast orzechów włoskich pekany – goście byli zachwyceni.


ETYMOLOGIA: Słowo pecan pochodzi z języka Indian Algonkinów i oznacza „orzech zbyt twardy do zgniecenia dłonią”.

Read Full Post »

FRENETYCZNY


ZNACZENIE: Inaczej entuzjastyczny, burzliwy.


UŻYCIE: Przymiotnika ‚frenetyczny’ używa się także do określenia bardzo rzęsistych oklasków lub pełnych zapału okrzyków.


PRZYKŁAD: To nie była zwykła owacja na stojąco, oklaski były frenetyczne – mało brakowało, a publiczność wbiegłaby na scenę, by rzucić się na szyję aktorom.


ETYMOLOGIA: łac. phreneticus – szalony.

Read Full Post »

EUGENIKA


ZNACZENIE: System poglądów głoszący możliwość doskonalenia cech dziedziczonych przez człowieka poprzez stwarzanie warunków zachowujących i rozwijających cechy dodatnie.


UŻYCIE: „Ulepszenie” jednostki dokonuje się poprzez selekcję dziedziczenia tylko najlepszych cech i ograniczanie dziedziczenia cech ujemnych. W praktyce eugenika działa w dwóch kierunkach: zapobiega rozmnażaniu się osobników słabych (z wadami genetycznymi) i dąży do tworzenia korzystnych warunków dla rozwoju osobników o dodatnich cechach genetycznych. Pojęcie eugeniki zostało wprowadzone przez kuzyna Karola Darwina, Francisa Galtona.


PRZYKŁAD: U swego podłoża eugenika nie miała negatywnych konotacji, jej zwolennikami byli m.in. Emil Zola, Bernard Shaw czy Tadeusz Boy-Żeleński, zaczęli ją jednak do swoich badań wykorzystywać zwolennicy nazizmu.


ETYMOLOGIA: gr. eugenēs – dobrze urodzony.

Read Full Post »

BURBON


ZNACZENIE: Amerykańska whiskey produkowana z kukurydzy i innych zbóż.


UŻYCIE: Wbrew powszechnemu rozumieniu, nie każda amerykańska whiskey to burbon, a jedynie ta produkowana w stanie Kentucky (w odróżnieniu od np. whiskey z Tennessee). Burbon jest destylowany jednokrotnie (np. Jim Beam), podczas gdy whisky szkocka dwukrotnie (np. Johnnie Walker), a irlandzka (np. Jameson) whiskey trzykrotnie.


PRZYKŁAD: Zamiast goździka, na Dzień Kobiet butelka burbona Jim Beam prosto z Kentucky.


ETYMOLOGIA: nazwa alkoholu pochodzi od regionu Old Bourbon, obecnie Bourbon County w Kentucky.

Read Full Post »

KAKOFONIA


ZNACZENIE: Niezgodne, rażące słuch współbrzmienie dźwięków.


UŻYCIE: Kakofonia to muzyka nieskoordynowana i hałaśliwa, męcząca słuchającego. Przeciwieństwem kakofonii jest eufonia, czyli harmonijny dobór dźwięków. Jako że określenie kakofonia już zawiera w sobie znaczenie, że jest to dysharmonia dźwięków, mówienie o „kakofonii dźwięków” jest pleonazmem.


PRZYKŁAD: Wybrałam się do Filharmonii, jednak zamiast na klasykę zdecydowałam się na koncert muzyki eksperymentalnej – ledwo udało mi się tej kakofonii wysłuchać, aż uszy bolały.


ETYMOLOGIA: gr. kakophōnia – złe brzmienie.

Read Full Post »

OKSYMORON


ZNACZENIE: Zestawienie wyrazów treściowo sprzecznych.


UŻYCIE: Inne określenie figury retorycznej jaką jest oksymoron to antylogia lub epitet sprzeczny. Oksymoron jest rodzajem paradoksu (np. śpieszyć się powoli), jednak czasem oksymorony wchodzą do powszechnego użycia tracąc swoją paradoksalną naturę, np. piwo bezalkoholowe czy ciepłe lody.


PRZYKŁAD: Większość czasu spędzał grając w swoją ulubioną grę Oksymoron – polegała ona na przenoszeniu się do rzeczywistości wirtualnej, gdzie gnając po polskich autostradach gonił długowłosych dresiarzy.


ETYMOLOGIA: gr. oksýs – ostry + mōros – głupi.

Read Full Post »


ZNACZENIE: Odstępstwo w twórczości od przyjętych zasad.


UŻYCIE: Pierwotnie określenie dotyczyło poezji, później objęło także inne dziedziny literatury. Licentia poetica to zasada dopuszczająca maksymalną swobodę tworzenia, skutkującą np. zmianą form składniowych, gramatycznych, ale też zasad logiki, smaku czy prawdopodobieństwa.


PRZYKŁAD: Wiedział, że jego praca dla niektórych profesorów będzie gorsząca, na obronie powoływał się więc na zasady licentia poetica stosowane przez Bukowskiego – poskutkowało, obronił się z wyróżnieniem.


ETYMOLOGIA: łac. licentia poetica – swoboda poetycka.

Read Full Post »

DEPRAWACJA


ZNACZENIE: Inaczej demoralizacja.


UŻYCIE: Deprawacja oznacza zejście z uczciwej drogi postępowania, pozbawienie (się) hamulców i zasad moralnych, dlatego też sformułowanie deprawacja moralna jest pleonazmem. Słowa nie należy mylić z podobnie brzmiącą deprywacją.


PRZYKŁAD: Został posądzony o deprawowanie młodzieży, więc pożegnał się z pracą w trybie natychmiastowym.


ETYMOLOGIA: łac. depravatio – wykrzywianie, psucie.

Read Full Post »

« Newer Posts - Older Posts »

Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

Join 7 170 other followers

%d bloggers like this: