Kanały:
Wpisy
Komentarze

HUMBUG


ZNACZENIE: Inaczej rozreklamowana bzdura.


UŻYCIE: Humbug to synonim zorganizowanej bujdy, nonsensu, szalbierstwa. Humbug to także popularny na Wyspach Brytyjskich cukierek – rodzaj miętowej landrynki z miękkim nadzieniem.


PRZYKŁAD: Per humbug określa Boże Narodzenie Scrooge, główna postać „Opowieści wigilijnej” Dickensa.


ETYMOLOGIA: ang. humbug – znaczenie jak wyżej.

PRECEPTOR


ZNACZENIE: Dawniej nauczyciel, wychowawca.


UŻYCIE: W niektórych zakonach rycerskich preceptor był przełożonym okręgu. Z kolei w niektórych północnoamerykańskich uniwersytetach preceptor to ochotnicza funkcja studencka, polegająca na pomocy wykładowcy w przygotowaniu wykładów, prowadzeniu biura i przeglądzie sesji. Natomiast w nauczaniu medycyny i pielęgniarstwie, preceptor to doświadczony lekarz lub wykładowca, który nadzoruje studentów podczas zajęć z pacjentami.


PRZYKŁAD: Chcąc zwiększyć swoje szanse na doktorat, został preceptorem swojego przyszłego promotora.


ETYMOLOGIA: łac. praecipere – uprzedzać, uczyć, radzić.

NA DWORZE VS. NA DWORZU


POPRAWNIE: Jedyną poprawną jest forma ‘na dworze’ (podobnie jak ‘wracać z dworu’). Dopuszczalnym regionalizmem (charakterystycznym dla południa Polski) jest forma ‘na polu’ (i analogicznie ‘wracać z pola’).


BŁĘDNIE: Formy ‘na dworzu’, a zatem też ‘wracać z dworza’ są niepoprawne.


DLACZEGO TAK?: ‘Dwór’ jest rzeczownikiem rodzaju męskiego, a nie nijakiego (nie istnieje w polszczyźnie wyraz dworze), dlatego jako jedynie poprawne traktuje się wyrażenia ‘na dworze’. Błędna forma miejscownika (na dworzu) pojawia się wskutek analogii do bliskiego znaczeniowo wyrażenia na podwórzu – podwórze ma jednak rodzaj gramatyczny nijaki, jak pole.

REWERENCJA


ZNACZENIE: Inaczej szacunek.


UŻYCIE: Rewerencja to przestarzałe określenie na poważanie i/lub okazywanie czci. Rewerans z kolei to głębokie dygnięcie z ukłonem.


PRZYKŁAD: Przywitał się z zebranym gronem profesorów z pełną rewerencją, a potem od razu zaczął zwracać się do nich na ‘ty’.


ETYMOLOGIA: fr. révérence – znaczenie jak wyżej.

MASZER


ZNACZENIE: Osoba będąca przewodnikiem psiego zaprzęgu.


UŻYCIE: Najpopularniejszymi maszerami są osoby biorące udział w wyścigach psich zaprzęgów w których psy ciągną sanie, jednak mogą także przewodzić zaprzęgom opartym na wózkach, skuterach czy jechać na nartach. Rasami psów wykorzystywanych w psich zaprzęgach są: husky syberyjskie, malamuty, akita, psy grenlandzkie, samojedy oraz eurodogi i greystery, czyli mieszanki psów myśliwskich i chartów.


PRZYKŁAD: Trwa konkurs Pirena Advance, w którym swoich sił jako maszer próbuje Polak, Grzegorz Burzyński. Będzie próbować swoich sił w 300-km wyścigu trwającym do 4 lutego w Pirenejach.


ETYMOLOGIA: fr. musher – znaczenie jak wyżej.

WNĘTROSTWO


ZNACZENIE: Inaczej niezstąpienie jąder.


UŻYCIE: Wnętrostwo to wada rozwojowa u samców ssaków. Jest wadą wrodzoną jedno lub obustronną polegająca na niezstąpieniu jądra do moszny. Wnętrostwo stosunkowo często występuje u wcześniaków (21 proc.), u których z reguły dochodzi do samoistnego zstąpienia jąder pod koniec 1 roku życia. U noworodków urodzonych o czasie wnętrostwo stwierdza się u około 3 proc. chłopców. Na ogół jądra po pewnym czasie przemieszczają się samoistnie, ale czasem potrzebne jest leczenie hormonalne lub operacyjne. Jądra powinny znaleźć się w mosznie najpóźniej do szóstego roku życia.


PRZYKŁAD: Panowie, wnętrostwo to wada wrodzona, jednak do atrofii jąder możecie doprowadzić sami – znajcie umiar, bo weekend blisko!


ETYMOLOGIA: Wnętrostwo (od wnętrza) to zwyczajowa nazwa wady, która po łacinie brzmi cryptorchidismus.

JAKIŚ VS. JAKICHŚ


POPRAWNIE: Jakiś to zaimek nieokreślony (np. jakiś dom), który może być dodawany do określenia przybliżonego czasu (np. za jakiś czas), także wyrażający przypuszczenie, że cecha określana przez przymiotnik tylko w pewnym stopniu przysługuje komuś lub czemuś (np. jakiś markotny). Jakichś z kolei to dopełniacz lub miejscownik liczby mnogiej, a w rodzaju męskoosobowym też biernik, zaimka ‘jakiś’ (np. szukamy jakichś butów)


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Jak radzi Poradnia językowa PWN, aby się nie pomylić i nie powiedzieć jakiś zamiast jakichś lub na odwrót (co zdarza się coraz częściej), można na chwilę pominąć końcowe -ś, wybrać właściwą formę zaimka pytajnego, a następnie dokleić -ś, przywracając mu znów nieokreślony charakter. Na przykład: „Spotkałam jakich znajomych?” – „Jakichś podejrzanych”. I jeszcze odmiana:
l.poj.: M. jakiś D. i B. jakiegoś C. jakiemuś N. jakimś Ms. jakimś
l.mn.: M. jacyś D. i B. jakichś C. jakimś N. jakimiś Ms. jakichś

FAMULUS


ZNACZENIE: Inaczej sługa.


UŻYCIE: Famulus był najczęściej zaufanym służącym artystów, mógł także być z nim związany na zasadach niewolnictwa. Homunkulus to z kolei według średniowiecznych wierzeń człowieczek, karzełek, magicznie stworzony w dyni.


PRZYKŁAD: Był bardzo przesądny, wierzył, że jego fumulus przynosi mu szczęście. Chodził z nim nawet do wychodka.


ETYMOLOGIA: łac. famulus – znaczenie jak wyżej.

EKSTRAORDYNARYJNY


ZNACZENIE: Inaczej nadzwyczajny, wyjątkowy.


UŻYCIE: Ordynaryjny to z kolei zgodny z regulaminem lub zwyczajem, a także inaczej ordynarny.


PRZYKŁAD: Będę Wam ekstraordynaryjnie wdzięczna za oddanie głosu na Słowo dnia w konkursie na blog roku. Wystarczy wysłać SMS-a o treści H00716 na numer 7122 (kosztuje tylko 1,23 zł brutto). Z góry dziękuję!


ETYMOLOGIA: łac. extraordinarius – niezwykły.


Słowo dnia zgłosiło się do organizowanego przez onet.pl KONKURSU NA BLOG ROKU, miało tylko problem z wyborem kategorii. Ostatecznie stoi w szrankach z blogami o szydełkowaniu, modzie i gotowaniu, w kategorii ‘Moje zainteresowania i pasje’. Czy ma szansę je pokonać? Dodajcie otuchy, a najlepiej zagłosujcie! Całkowity koszt wysłania SMS-a to 1,23 zł brutto, a żeby oddać głos na Słowo dnia należy wysłać wiadomość o treści H00716 na numer 7122 (Uwaga! W treści SMS-a należy umieścić jedynie numer bloga, nie należy umieszczać w niej żadnych dodatkowych znaków ani spacji). Nie zwlekajcie, głosowanie trwa jeszcze tylko trzy dni! I bardzo Wam z góry dziękuję!

Dochód z SMS-ów zostanie przekazany na turnusy rehabilitacyjne dla osób niepełnosprawnych.

GRYWALIZACJA


ZNACZENIE: Zjawisko socjologiczne polegające na Wykorzystywaniu metod znanych z gier do modyfikowania zachowań ludzi w sytuacjach niebędących grami.


UŻYCIE: Najczęściej wykorzystuje się techniki znane z gier fabularnych i komputerowych. Założeniem grywalizacji jest bazowanie na przyjemności, jaka płynie z pokonywania kolejnych etapów, rywalizacji, współpracy itp., co pozwala na zaangażowanie ludzi do zajęć, które są zgodne z oczekiwaniami autora projektu, nawet jeśli standardowo są one uważane za nudne lub rutynowe. Inaczej gryfikacja.


PRZYKŁAD: Grywalizację stosuje się w wielu dziedzinach, np. w technikach marketingowych, systemach motywacyjnych dla pracowników, edukacji czy programach rządowych.


ETYMOLOGIA: ang. gamification – znaczenie jak wyżej.

SUPERSTRAT


ZNACZENIE: Język ludności napływowej, który nawarstwia się na język ludności miejscowej.


UŻYCIE: Superstratem może być np. przyswojenie nowych głosek lub zmiana wymowy własnych pod wpływem języka obcego, także zapożyczenia, kalki. Superstrat to także nazwa gitary elektrycznej. Supersoniczny to z kolei określenie czegoś szybszego niż dźwięk.


PRZYKŁAD: Przykładem superstratu w gwarach śląskch jest słownictwo pochodzenia niemieckiego, np. trefić – spotkać.


ETYMOLOGIA: łac. super – nad + substratum – podłoże.

RENMINBI


ZNACZENIE: Oficjalna nazwa waluty chińskiej.


UŻYCIE: Yuan, potoczne określenie chińskiej waluty, oznacza po protu ‘pieniądz’ lub ‘okrągły’. Jeden yuan dzieli się na 10 jiao, a jeden jiao – na 10 fenów. Międzynarodowy skrót waluty to CNY lub RNB, a znak ¥. Renminbi ma się do juana tak, jak funt szterling (oficjalna nazwa waluty) do funta (sposób wyrażania cen).


PRZYKŁAD: Za jednego renminbi trzeba obecnie zapłacić około 55 gr.


ETYMOLOGIA: chin. 人民币 – znaczenie jak wyżej.

DEDYKOWAĆ VS. PRZEZNACZAĆ


POPRAWNIE: Dedykować, czyli poświęcać, ofiarować, kierować coś do kogoś można np. wiersz czy obraz, co często zaznacza się w dedykacji. Przeznaczać coś do czegoś to z kolei inaczej służyć czemuś.


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Dedykować pochodzi od łacińskiego dedicare, czyli poświęcić bogom; oświadczyć uroczyście. Coraz częściej spotykane stosowanie tych dwóch czasowników jako synonimów to kalka językowa, pojawiająca się w absurdalnych: ‘garnek dedykowany do gotowania szparagów’. Pochodzi z angielskiego określenia ze świata informatyki, np. dedicated computer oznaczający ‘komputer służący wyłącznie do określonego celu’ – jest on wyłączony z ogólnego użytku i przeznaczony do ściśle określonego, jednego zadania.

DYSKRECJONALNY


ZNACZENIE: Pozostawiony do swobodnego uznania.


UŻYCIE: Dyskrecjonalny to inaczej nieograniczony przepisami, pozostający do czyjejś dyspozycji. Określa się tak również rodzaj polityki, która jest uznaniowa, tzn. działania podejmowane w jej ramach mają umożliwić rządowi osiągnięcie krótkoterminowych celów, często jednak wymuszają naruszenie obowiązujących zasad. W drugim znaczeniu dyskrecjonalny jest synonimem poufnego.


PRZYKŁAD: Miał do dyspozycji fundusz dyskrecjonalny, co uznałabym za największą korzyść zajmowanego przez niego stanowiska.


ETYMOLOGIA: łac. discretio – oddzielenie, rozróżnienie.

ROLOWAĆ


ZNACZENIE: W odniesieniu do długu, spłacenie zobowiązania poprzez zaciągnięcie nowego długu.


UŻYCIE: Rolować można kredyty, pożyczki oraz wszelkie inne zobowiązania. W ten sposób także rządy państw rolują swój dług emitując nowe obligacje. Zamianie zobowiązań na nowe najczęściej towarzyszy dodatkowa zachęta, np. wyższe oprocentowanie lub zakup nowych obligacji z dyskontem.


PRZYKŁAD: Rolowanie długu to temat popularny w związku z kryzysem gospodarczym. Na działanie takie zdecydowano się np. w przypadku Grecji, by uniknąć jej bankructwa.


ETYMOLOGIA: ang. roll – znaczenie jak wyżej.

SZYBOLET


ZNACZENIE: Inaczej hasło rozpoznawcze.


UŻYCIE: Szybolet to znak rozpoznawczy, często jest nim wyraz lub hasło zawierające charakterystyczną głoskę dla danego języka, której cudzoziemiec, obcy lub wróg nie potrafią wymówić. Historycznie w języku hebrajskim słowo szibbōlet oznaczające „powódź”, „strumień” lub „kłos”, było wymawiane inaczej przez Gileadczyków i Efraimitów, co pozwalało na łatwe odróżnienie przedstawicieli tych dwóch nacji.


PRZYKŁAD: Po stłumieniu buntu wójta Alberta w Krakowie w 1312 r. użyto szyboletu „soczewica, koło, miele, młyn”, których użyto do wyłuskania wśród mieszczan osób pochodzenia niemieckiego.


ETYMOLOGIA: hebr. szibbōlet – kłos; strumień; powódź.

LENIENCY


ZNACZENIE: Inaczej program łagodzenia kar w prawie konkurencji.


UŻYCIE: Leniency to instytucja prawa konkurencji polegająca na możliwości zmniejszenia lub uniknięcia przez przedsiębiorstwo kary pieniężnej, nakładanej przez odpowiedni organ w związku z udziałem przedsiębiorstwa w porozumieniu naruszającym konkurencję na rynku (swego rodzaju „czynny żal”).
Warunkiem uniknięcia odpowiedzialności jest dobrowolna współpraca z organem i ujawnienie informacji o porozumieniu, zanim organ uzyska o nim wiarygodną wiadomość.


PRZYKŁAD: W Polsce leniency daje przedsiębiorcom, którzy zawarli porozumienie kartelowe możliwość uzyskania niższego wymiaru kary lub odstąpienia od jej wymierzenia w zamian za informacje przekazane do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.


ETYMOLOGIA: ang. leniency – wyrozumiałość.

SINOLOGIA VS. SINTOIZM


POPRAWNIE: Sinologia to nauka zajmująca się historią, językiem i kulturą Chin. Za europejskiego pioniera sinologii uważa się Marco Polo. Sintoizm z kolei (lub szintoizm) to japońska religia charakteryzująca się kultem istot mitycznych, duchów sławnych ludzi, duchów przodków, sił przyrody. Sintoizm nie posiada historycznego założyciela ani zorganizowanej teologii.


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Określenie sinologia wywodzi się od łacińskiego Sinae, czyli Chińczycy. Sintoizm to spolszczona japońska nazwa tej religii: 神道 shintō.

2011: SŁOWO DNIA W LICZBACH

Porcja statystyk o Słowie dnia prosto od WordPressa. W 2011 r. na blogu było aż 120 000 wizyt! I przy okazji dziękuję wszystkim razem i każdemu z osobna, a szczególnie aktywnym komentatorom, że śledzicie moje poczynania językowe – to bardzo motywujące! Z ciekawostek, czy wiedzieliście, że naszym ojczystym językiem interesują się nawet w Brazylii, Singapurze i RPA? A może nie rozumieją, o czym to blog i tylko tak sobie kliknęli?;)

The WordPress.com stats helper monkeys prepared a 2011 annual report for this blog.

Here’s an excerpt:

The Louvre Museum has 8.5 million visitors per year. This blog was viewed about 120 000 times in 2011. If it were an exhibit at the Louvre Museum, it would take about 5 days for that many people to see it.

Click here to see the complete report.

DO SIEGO


ZNACZENIE: Staropolskie ‘do tego’.


UŻYCIE: Siego jest dopełniaczem dawnego zaimka wskazującego si, sia, sie, który znaczył ‘ten, ta, to’. Wyrażenie ‘do siego’ pisze się rozdzielnie. Do tej pory zaimek ten występuje w kilku konstrukcjach, np. ni to, ni sio; tak czy siak; taki, siaki i owaki. ‘Do siego’ obecnie odnosi się do nadchodzącego roku.


PRZYKŁAD: Dawniej ‘do siego roku’ było formułką życzeń wigilijnych. Łamiąc się opłatkiem mówiono: do siego roku, czyli ‘doczekajmy w zdrowiu tego roku, który nadejdzie’.


ETYMOLOGIA: Patrz wyżej.

TANKINI


ZNACZENIE: Rodzaj dwuczęściowego kostiumu kąpielowego.


UŻYCIE: Tankini to połączenie dołu od bikini oraz koszulki bez rękawów. Jest szczególnie popularne wśród pań, które nie są w pełni usatysfakcjonowane z mięśni na swoim brzuchu, a także wśród małych dzieci, dla których noszenie góry od bikini byłoby niedorzeczne.


PRZYKŁAD: Jeśli wybierasz się na sylwestrową imprezę pod hasłem „Zabawa na Hawajach”, tankini może być jednym z pomysłów na strój…


ETYMOLOGIA: Neologizm pochodzący z połączenia angielskiego wyrazu tank top – koszulka na ramiączkach + bikini.

NAONCZAS


ZNACZENIE: Inaczej naówczas.


UŻYCIE: Naonczas to przestarzałe określenie dla zdarzenia, które wydarzyło się w określonym czasie w przeszłości lub w przyszłości.


PRZYKŁAD: Przegapiłam koniec internetowej akcji, naonczas nie miałam dostępu do sieci. I tak zostałam bez prezentów na święta…


ETYMOLOGIA: Wyraz wywodzący się ze staropolszczyzny.

SUBLIMACJA


ZNACZENIE: Przejście ciała ze stanu stałego od razu w stan lotny, z pominięciem stanu ciekłego.


UŻYCIE: Odwrotny proces nazywa się resublimacją, przykładem może być powstawanie szronu (skutek przejścia pary wodnej od razu w stan stały). W psychologii z kolei sublimacją określa się proces uwznioślenia pierwotnych popędów i instynktów i zmiany ich na zachowania aprobowane, sankcjonowane, „szlachetniejsze”. Według Freuda, cały dorobek kultury jest efektem sublimacji popędu seksualnego, ponieważ większość działań ludzkich jest według niego wynikiem tępienia przez nich swojego pierwotnego popędu i wykorzystywania energii z niego płynącej na inne działania.


PRZYKŁAD: Sublimację stosuje się do oczyszczania m.in. jodu czy kamfory.


ETYMOLOGIA: łac. sublimare – wznosić, wywyższać.

INICJAŁ VS. MONOGRAM


POPRAWNIE: Inicjał to litera rozpoczynająca rozdział lub wydzielone części tekstu, która z całości wyróżnia się wielkością, kształtem, kolorem lub ozdobami. W liczbie mnogiej inicjały to pierwsze litery imienia i nazwiska. Monogram to z kolei znak powstały z ozdobnego powiązania dwu lub kilku liter, używany jako podpis, sygnatura albo ornament (nie ogranicza się jedynie do imienia i nazwiska, mowa jest także o monogramach np. firmy). Monogram jest graficzną formą inicjałów.


BŁĘDNIE: Zasadniczo inicjały należy zapisywać wielkimi literami z kropkami. W zapisie imion złożonych wskazane jest zachować łącznik i postawić kropki po skrótach imion, np. J.-P. Inicjały małżonków podaje się zaczynając od imienia kobiety. Między inicjałami nie należy stawiać spacji.


DLACZEGO TAK?: Monogram wyrósł z potrzeby oznaczenia przedmiotów inicjałami właściciela i miał przede wszystkim znaczenie funkcjonalne. Oznaczać inicjałami i/lub monogramem można praktycznie wszystko: od bielizny, koszulę, przez kalendarz, na meblach kończąc.

FARA


ZNACZENIE: Inaczej kościół parafialny.


UŻYCIE: kościołem farnym nazywa się najstarszy kościół w mieście lub główny kościół dekanatu. W miastach biskupich nazwę tą stosuje się dla określenia drugiego kościoła po katedrze. Określenie fara czasem odnosi się do samego terytorium parafii.


PRZYKŁAD: Na pasterkę wybiera się do fary. A przy okazji, wesołych świąt!


ETYMOLOGIA: gr. Pfarre – probostwo, parafia.

A tu świąteczny bonus, za widelec.pl:
Mikołaj – nie zawsze wzbudza radość

HYDROFOBIA


ZNACZENIE: Lęk przed wodą.


UŻYCIE: Hydrofobia może dotyczyć zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego kontaktu z woda. W pierwszym przypadku, gdy osoba odczuwa chorobliwe odrzucenie na myśl o napiciu się wody, może być to jeden z objawów wścieklizny. Z kolei w przypadku lęku przed zewnętrznym kontaktem z wodą, cierpiący na fobię panicznie boi się np. pływania w basenie.


PRZYKŁAD: Jako dziecko wpadł do zalewu, od tego czasu cierpi na hydrofobię.


ETYMOLOGIA: gr. hýdōr – woda + phóbos – strach.

TENEBRYZM


ZNACZENIE: Sposób ujęcia światła na obrazie.


UŻYCIE: Tenebryzm polega na zastosowaniu ciemnego tła i wydobyciu z niego postaci i przedmiotów za pomocą ostrego światłocienia. Ten sposób ujęcia światła był stosowany przede wszystkim w malarstwie barokowym oraz północnowłoskim w drugiej połowie XVI w.


PRZYKŁAD: Malarzami stosującymi tenebryzm byli m.in. Caravaggio oraz Rembrandt.


ETYMOLOGIA: wł. tenebroso – ciemny.

HYDROFOBIZACJA


ZNACZENIE: Nadawanie powierzchniom właściwości odpychania wody.


UŻYCIE: Hydrofobizacja często odnosi się do szyb samochodowych i pokrywania ich przed zimą specjalną nanopowłoką, która lepiej chroni przed zabrudzeniami, a także poprawia widoczność w trudnych warunkach atmosferycznych. Hydrofobizacji poddaje się także metale, tkaniny, grunty, beton i inne powierzchnie.


PRZYKŁAD: Kolejny pomysł na prezent: sprezentuj hydrofobizację szyb.


ETYMOLOGIA: gr. hýdōr – woda.

APROKSYMACJA


ZNACZENIE: Inaczej przybliżenie, zaokrąglenie.


UŻYCIE: W rozumowaniu matematycznym, aproksymacja to przybliżanie, zastępowanie we wzorach jakichś wielkości innymi, prostszymi, dogodniejszymi.


PRZYKŁAD: Była kompletną nogą z matematyki, dlatego gdy brali kredyt na mieszkanie, nie chciała nic słyszeć o skomplikowanych wyliczeniach, nawet aproksymacja ją przerastała.


ETYMOLOGIA: łac. approximare – przybliżać.

Starsze pozycje »

Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

Join 1 076 other followers